فسخ قرارداد اجاره، موضوعی است که در دنیای مسکن به عنوان یک چالش حقوقی بزرگ شناخته میشود؛ عهدی که میان مالک (موجر) و مستاجر بسته میشود تا منافع ملک در مدتی معین و در ازای مبلغی مشخص مبادله گردد. بر اساس قانون مدنی، اجاره یک عقد «لازم» تلقی میشود؛ به این معنا که هیچیک از طرفین حق ندارند بدون دلیل موجه قانونی، زیر میز بزنند و توافق را یکطرفه برهم بزنند.
با این حال، واقعیت زندگی همیشه طبق مفاد قرارداد پیش نمیرود؛ گاهی مستاجر از پرداخت اجارهبها سر باز میزند، گاهی عیوب فنی مثل نم دادن سقف سکونت را ناممکن میکند و گاهی مالک برای رفع نیاز مبرم خود، به ملکش احتیاج پیدا میکند.
در چنین شرایط پرتنش و دشواری است که راهکارهای قانونی برای پایان دادن به رابطه قراردادی اهمیت مییابد. اما آیا شما از جزئیات دقیق و شرایطی که قانونگذار برای این کار پیشبینی کرده آگاهید؟ آیا تفاوتهای ظریف میان «فسخ» و «انفساخ» را میدانید و با مسیر دریافت حکم تخلیه آشنا هستید؟
ندانستن این ریزهکاریهای حقوقی میتواند عواقب سنگینی مثل حبس طولانیمدت مبلغ ودیعه (رهن) یا بیسرپناه شدن ناگهانی را به همراه داشته باشد.
در این راهنمای تخصصی، تیم حقوقی املاک روما با دقت تمام گرههای کور حقوقی را باز کرده و تمامی شرایط فسخ قرارداد اجاره از سوی هر دو طرف و مراحل قانونی آن را کالبدشکافی میکند. فرقی نمیکند که با هدف سرمایهگذاری به دنبال خرید آپارتمان در شیراز هستید تا پس از تبدیل رهن به اجاره آن را به مستاجر واگذار کنید، یا مستاجری هستید که قصد خرید آپارتمان یک خوابه در شیراز را دارد تا از دغدغههای اجارهنشینی رها شود؛ این مقاله دقیقاً همان نقشه راهی است که برای محافظت از حقوق خود به آن نیاز دارید.

چه زمانی موجر یا همان مالک میتواند قرارداد را فسخ کند؟ (حقوق مالک)
مالک یا موجر، صاحب اصلی ملک است، اما با امضای قرارداد اجاره، حق استفاده از ملک را برای مدت معین واگذار کرده است. قانونگذار شرایط خاصی را پیشبینی کرده که در آنها موجر میتواند قبل از پایان مهلت، فسخ قرارداد اجاره را درخواست کند:
۱. عدم پرداخت اجارهبها (شایعترین دلیل فسخ قرارداد اجاره)
طبق قانون روابط موجر و مستاجر، اگر مستاجر به مدت مشخصی (معمولاً در قراردادها ذکر میشود، مثلاً یک ماه یا سه ماه) از پرداخت اجارهبها خودداری کند، موجر حق فسخ دارد.
- نکته حقوقی: موجر ابتدا باید اظهارنامه تخلیه یا مطالبه وجه ارسال کند. اگر مستاجر ظرف ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه، اجارههای عقبافتاده را نپردازد، موجر میتواند به شورای حل اختلاف مراجعه کرده و درخواست فسخ و تخلیه نماید.
۲. تغییر کاربری ملک توسط مستاجر
فرض کنید شما ملکی را به عنوان مسکونی اجاره دادهاید، اما مستاجر آن را تبدیل به آرایشگاه، کارگاه یا دفتر اداری کرده است. این کار تخلف آشکار است.
- اگر در قرارداد ذکر شده باشد «استفاده صرفاً مسکونی»، موجر میتواند به دلیل تخلف از شرط، قرارداد را فسخ کند. این موضوع برای کسانی که قصد خرید ملک تجاری در شیراز و اجاره دادن آن را دارند نیز صادق است؛ اگر مستاجر شغل خود را بدون اجازه تغییر دهد، حق فسخ ایجاد میشود.

۳. تعدی و تفریط (آسیب به ملک)
مستاجر «امین» مالک است. اگر مستاجر اقداماتی انجام دهد که باعث خرابی ملک شود (تعدی) یا از انجام وظایف نگهداری کوتاهی کند (تفریط) و با تذکر هم اصلاح نکند، موجر حق فسخ قرارداد اجاره دارد.
- مثال: برداشتن تیغههای دیوار بدون اجازه، یا عدم تعمیر لولهای که باعث نم دادن به کل ساختمان شده است.
۴. انتقال به غیر (اجاره دادن به شخص سوم)
در اکثر قراردادهای اجاره (مانند قراردادهای املاک روما)، بندی وجود دارد که مستاجر را از «انتقال منافع به غیر» منع میکند. اگر مستاجر ملک را به شخص دیگری اجاره دهد (حتی برای چند روز)، موجر میتواند قرارداد را فسخ کند.
۵. نیاز شخصی (فقط در شرایط خاص)
در قوانین قدیمی (سال ۱۳۵۶) اگر مالک ثابت میکرد برای سکونت خود یا فرزندانش به ملک نیاز دارد، میتوانست حکم تخلیه بگیرد. اما در قراردادهای جدید (مشمول قانون ۱۳۷۶)، این مورد تنها در صورتی قابل استناد است که در متن قرارداد شرط شده باشد که مالک در صورت نیاز شخصی حق فسخ دارد.

چه زمانی مستاجر حق فسخ دارد؟ (حقوق مستاجر)
مستاجر نیز در برابر پولی که میدهد، حقوقی دارد. قانون در موارد زیر به مستاجر اجازه میدهد برای فسخ قرارداد اجاره اقدام کند:
۱. عیوب عمده در ملک (غیرقابل سکونت بودن)
اگر پس از تحویل ملک، مشخص شود که ملک دارای عیبی است که استفاده از آن را غیرممکن یا بسیار دشوار میکند (مثلاً خرابی کلی سیستم گرمایش در زمستان، ریزش سقف، یا رطوبت شدید) و موجر حاضر به تعمیر آن نباشد یا تعمیر آن ممکن نباشد، مستاجر حق فسخ قرارداد اجاره دارد.
- نکته: عیوب باید «عمده» باشند. خرابی یک شیر آب دلیل فسخ نیست. در سایر موارد هم بهتر است از قبل با قوانین مسئولیت پرداخت هزینههای ساختمان میان مالک و مستاجر آشنا باشید.
۲. عدم تحویل ملک توسط موجر
اگر قرارداد بسته شود و تاریخ تحویل برسد، اما موجر کلید را تحویل ندهد، مستاجر ابتدا باید «الزام به تحویل» را از دادگاه بخواهد. اگر باز هم موجر ملک را ندهد، مستاجر حق فسخ قرارداد اجاره دارد. این مورد در پیشفروشها یا کسانی که اقدام به خرید زمین در شیراز و ساخت آن برای اجاره میکنند، زیاد دیده میشود.
۳. شرط فسخ در قرارداد (خیار شرط)
طرفین میتوانند توافق کنند که مثلاً «اگر مستاجر تا دو ماه زودتر خبر دهد، میتواند قرارداد را فسخ کند». اگر این حق در قرارداد نباشد، مستاجر نمیتواند صرفاً به دلیل جابجایی محل کار یا خرید خانه، فسخ اجاره قبل از موعد را درخواست کند مگر با پرداخت جریمه توافقی.
۴. تخلف از شروط ضمن عقد
اگر موجر تعهد کرده باشد که مثلاً تا فلان تاریخ پارکینگ یا انباری را تعمیر و تحویل دهد و این کار را نکند، مستاجر میتواند قرارداد را فسخ کند.

جدول ۱: مقایسه دلایل فسخ قرارداد اجاره توسط موجر و مستاجر
| دلیل فسخ | حق با موجر است؟ | حق با مستأجر است؟ | توضیحات و نکات کلیدی |
|---|---|---|---|
| عدم پرداخت اجاره | ✅ بله | ❌ خیر | در صورت تأخیر بیش از ۱۰ روز در پرداخت، موجر میتواند پس از ارسال اظهارنامه اقدام کند. |
| عیب کلی در ملک | ❌ خیر | ✅ بله | اگر ملک به گونهای معیوب شود که قابلیت بهرهبرداری مطلوب را از دست بدهد (مثلاً خرابی سیستم لولهکشی اصلی). |
| تغییر شغل/کاربری | ✅ بله | ❌ خیر | استفاده از مورد اجاره برخلاف آنچه در قرارداد قید شده است (مثلاً استفاده اداری از ملک مسکونی). |
| نیاز شخصی مالک | ⚠️ مشروط | ❌ خیر | صرفاً در صورت درج شرط فسخ به دلیل نیاز شخصی در متن قرارداد و رعایت مهلت اطلاعرسانی. |
| انتقال به غیر | ✅ بله | ❌ خیر | اگر در قرارداد حق انتقال به غیر از مستأجر سلب شده باشد و او ملک را به دیگری واگذار کند. |
مراحل قانونی گرفتن حکم تخلیه و فسخ قرارداد اجاره
اگر کار به جایی رسید که توافق ممکن نبود و فسخ قرارداد اجاره ضروری شد، باید مراحل قانونی زیر طی شود. توجه کنید که اقدام خودسرانه (مثل بیرون ریختن وسایل مستاجر یا عوض کردن قفل توسط موجر) جرم است و مجازات کیفری دارد.
گام اول: ارسال اظهارنامه رسمی در فسخ قرارداد اجاره
قبل از هر شکایتی، باید اراده خود را به طرف مقابل اعلام کنید. با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی (یا از طریق سامانه عدل ایران)، متنی رسمی (اظهارنامه قضایی) ارسال کنید و مثلاً بنویسید: «آقای مستاجر، به دلیل عدم پرداخت ۳ ماه اجاره، قرارداد فسخ است و ظرف یک هفته ملک را تخلیه کنید.»
گام دوم: مراجعه به شورای حل اختلاف
مرجع رسیدگی به دعاوی تخلیه (برای قراردادهای عادی و مسکونی)، شورای حل اختلاف محل وقوع ملک است.
- دستور تخلیه فوری: اگر قرارداد شما رسمی باشد (کد رهگیری داشته باشد) یا حتی به صورت قولنامه دستی در دو نسخه تنظیم شده باشد، مدت آن تمام شده باشد و دو شاهد آن را امضا کرده باشند، شورا ظرف یک هفته «دستور تخلیه» فوری صادر میکند که قابل اعتراض نیست.
- حکم تخلیه: اگر دعوا بر سر فسخ زودتر از موعد یا عدم پرداخت اجاره باشد، شورا پرونده را بررسی کرده و «حکم تخلیه» صادر میکند که ۲۰ روز قابل تجدیدنظرخواهی است.
گام سوم: واریز ودیعه به صندوق دادگستری
این نکته بسیار مهم است: موجر برای اجرای حکم تخلیه، باید مبلغ ودیعه (رهن) مستاجر را به حساب صندوق دادگستری واریز کند. اگر موجر ادعای خسارت یا اجاره عقبافتاده دارد، باید همزمان دادخواست «مطالبه وجه» بدهد تا دادگاه آن مبلغ را از ودیعه کسر کرده و بقیه را به مستاجر بدهد.

جریمه فسخ قرارداد اجاره قبل از موعد
بسیاری از مستاجران میپرسند: «اگر بخواهم زودتر بلند شوم چقدر باید جریمه بدهم؟» یا مالکان میپرسند: «اگر مستاجر وسط قرارداد برود تکلیف من چیست؟»
در قانون، عدد مشخصی به عنوان جریمه وجود ندارد. همه چیز به توافق طرفین بستگی دارد:
- توافق در قرارداد: معمولاً در قراردادهای تنظیمی املاک روما، ذکر میشود که هر طرف بخواهد زودتر قرارداد را فسخ کند، باید یک یا دو ماه اجاره را به عنوان خسارت (وجه التزام) بپردازد.
- توافق هنگام فسخ: اگر در قرارداد چیزی نیامده باشد، طرفین باید با هم کنار بیایند. معمولاً عرف بازار پرداخت یک ماه اجاره به عنوان جریمه فسخ قرارداد اجاره است.
جدول ۲: تفاوت دستور تخلیه و حکم تخلیه
| ویژگی | دستور تخلیه (فوری) | حکم تخلیه (عادی) |
|---|---|---|
| سرعت اجرا | بسیار سریع (۳ تا ۷ روز کاری) | کُند (فرآیند رسیدگی چند ماهه) |
| شرایط لازم | ۱. انقضای مدت قرارداد ۲. قرارداد کتبی با امضای ۲ شاهد | فسخ قبل از موعد (عدم پرداخت اجاره، تغییر کاربری و…) یا فقدان شرایط دستور |
| قابلیت اعتراض | ندارد (قطعی و لازمالاجرا است) | دارد (۲۰ روز مهلت تجدیدنظرخواهی) |
| مرجع صادرکننده | شورای حل اختلاف | دادگاه عمومی یا شورای حل اختلاف |
فسخ قرارداد رهن و اجاره طبق ماده ۳۶۹ قانون مدنی
بسیاری از مالکان و مستاجران هنگام بروز اختلاف، به دنبال شرایط فسخ قرارداد رهن و اجاره طبق ماده ۳۶۹ قانون مدنی میگردند. از نظر فنی در قانون مدنی ایران، ماده ۳۶۹ به موضوع سقوط حق فسخ (خیارات) در معاملات اشاره دارد و قوانین اختصاصی عقد اجاره و شرایط برهم زدن آن، به طور دقیق در مواد ۴۶۶ الی ۵۱۷ قانون مدنی (بهویژه مواد ۴۷۸، ۴۸۰، ۴۸۵ و ۴۹۲) شرح داده شده است.
اگر قصد دارید با کلیات برهم زدن انواع معاملات ملکی آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم راهنمای جامع فسخ قرارداد ملک را نیز مطالعه کنید.
بر اساس اصول قانون مدنی، عقد اجاره یک «عقد لازم» است (حتی در صورت فوت یکی از طرفین نیز باطل نمیشود که جزئیات آن را میتوانید در مقاله تکلیف معامله پس از فوت یکی از طرفین بخوانید) و فسخ یکطرفه آن پیش از پایان مدت قرارداد، تنها در موارد مشخص زیر امکانپذیر است:
- وجود عیب اساسی در ملک (ماده ۴۷۸ قانون مدنی): هرگاه مشخص شود عین مستاجره در حال اجاره معیوب بوده یا عیبی در آن حادث شود که استفاده از ملک را از حیز انتفاع خارج کند یا باعث ضرر مستاجر شود، مستاجر حق فسخ قرارداد را دارد.
- تعدی و تفریط مستاجر (ماده ۴۹۲ قانون مدنی): اگر مستاجر از ملک در غیر از موردی که در اجارهنامه ذکر شده استفاده کند یا به نحوی رفتار کند که موجب ورود خسارت به بنا شود و موجر نتواند از آن جلوگیری کند، حق فسخ برای مالک ایجاد میشود.
- انجام تعمیرات ضروری توسط مالک (ماده ۴۸۵ قانون مدنی): اگر در مدت اجاره، ملک به تعمیراتی نیاز پیدا کند که تاخیر در آن موجب ضرر مالک شود، مستاجر نمیتواند مانع تعمیرات گردد؛ اما اگر این تعمیرات مانع استفاده کلی یا جزئی مستاجر از خانه شود، مستاجر حق فسخ اجاره را خواهد داشت.

شرایط فسخ قرارداد اجاره بر اساس خیارات قانونی
در ادبیات حقوقی ایران به اختیار برهم زدن یکطرفه قرارداد، «خیار» گفته میشود. حتی اگر در متن اجارهنامه به برخی موارد اشاره نشده باشد، قانونگذار به واسطه خیارات قانونی به طرفِ متضرر اجازه میدهد قرارداد را فسخ کند. مهمترین خیارات کاربردی در قراردادهای رهن و اجاره عبارتاند از:
- خیار شرط: رایجترین روش فسخ پیش از موعد است. بر اساس این شرط، موجر و مستاجر در زمان تنظیم قرارداد توافق میکنند که هر یک از طرفین (یا یکی از آنها) در صورت اعلام قبلی (مثلاً ۱ یا ۲ ماه زودتر) حق فسخ قرارداد را داشته باشند.
- خیار عیب: زمانی ایجاد میشود که مستاجر پس از امضای قرارداد و هنگام تحویل کلید به مستاجر، متوجه عیوب پنهانی در ملک شود که در زمان بازدید قابل مشاهده نبودهاند (مانند مشکل اساسی در فاضلاب، نشست ساختمان یا قطع بودن انشعابات).
- خیار تدلیس (فریب در معامله): اگر یکی از طرفین ویژگی مثبت غیرواقعی را به ملک نسبت دهد یا عیب مهمی را عمداً پنهان کند تا طرف مقابل راضی به امضای قرارداد شود، فرد فریبخورده به استناد خیار تدلیس میتواند فوراً قرارداد را فسخ و خسارت خود را مطالبه کند.

- خیار تخلف از شرط: هرگاه در بخش «توضیحات و شروط ضمن عقد» تعهدی بر عهده مالک یا مستاجر گذاشته شود (مثلاً رنگآمیزی واحد پیش از تحویل توسط مالک، یا عدم نگهداری حیوان خانگی توسط مستاجر) و طرف متعهد از انجام آن سر باز زند، طرف مقابل حق فسخ خواهد داشت.
- خیار تعذر تسلیم: اگر مالک به هر دلیلی (از جمله توقیف ملک یا تخلیه نکردن مستاجر قبلی) نتواند در تاریخ مقرر خانه را تحویل مستاجر جدید بدهد، مستاجر میتواند قرارداد را فسخ کند.
آیا مالک میتواند زودتر از موعد قرارداد را فسخ کند؟
پاسخ کوتاه و قاطع قانون به این سوال «خیر» است؛ مگر در شرایط استثنایی! از آنجا که به محض امضای اجارهنامه، مالکیتِ «منافع ملک» برای مدت تعیینشده (مثلاً یک سال) به مستاجر منتقل میشود، مالک نمیتواند صرفاً به دلایلی مثل پشیمانی، گران شدن نرخ اجاره در بازار، فروش ملک به شخص دیگر یا حتی نیاز شخصی خود و فرزندانش، مستاجر را پیش از پایان مهلت قرارداد مجبور به تخلیه کند.
مالک تنها در ۳ حالت زیر میتواند زودتر از موعد قانونی، قرارداد اجاره را فسخ کند:
- درج حق فسخ برای موجر در قرارداد (خیار شرط): اگر در اجارهنامه صراحتاً قید شده باشد که مالک با اطلاع قبلی (مثلاً یک ماهه) و پرداخت خسارت توافقی، حق فسخ قرارداد را دارد.
- تخلف مستاجر از تعهدات قانونی و قراردادی: مواردی همچون عدم پرداخت اجارهبها پس از ابلاغ اظهارنامه، انتقال ملک به غیر (در صورت ممنوعیت در قرارداد)، تغییر کاربری مسکونی به تجاری و یا ورود خسارت به ملک (تعدی و تفریط).
- توافق دوجانبه با مستاجر (اقاله): در صورتی که مالک حق فسخ قانونی نداشته باشد اما به ملک خود نیاز مبرم پیدا کند، تنها راهکار این است که با جلب رضایت مستاجر (معمولاً از طریق پرداخت هزینه اسبابکشی یا بخشیدن یک تا دو ماه اجاره)، قرارداد را به صورت توافقی تفاسخ (اقاله) کنند.

متن اقرارنامه فسخ قرارداد اجاره
وقتی موجر و مستاجر به توافق میرسند که پیش از پایان مهلت قانونی به قرارداد پایان دهند (اقاله)، به هیچ وجه نباید به توافق شفاهی اکتفا کنند. برای جلوگیری از هرگونه ادعای حقوقی در آینده، باید حتماً پشتنویسی و اقرارنامه فسخ قرارداد اجاره در حضور دو شاهد (ترجیحاً در همان بنگاه تنظیمکننده قرارداد) مکتوب و امضا شود. برای آشنایی بیشتر با اصول حقوقی این کار، حتماً مقاله پشتنویسی قرارداد اجارهنامه را بخوانید.
در ادامه، یک نمونه متن اقرارنامه فسخ قرارداد اجاره را که از نظر حقوقی کاملاً معتبر و راهگشا است، برای شما آماده کردهایم تا بتوانید به راحتی کپی و استفاده کنید:
بسمه تعالی
متن اقرارنامه توافقی فسخ و تسویهحساب قرارداد اجاره (اقالهنامه)
پیرو قرارداد اجارهنامه عادی/رسمی به شماره سریال ……………….. و کد رهگیری ……………….. مورخ …./…./۱۴۰۵ که میان خانم/آقای ……………….. (به عنوان موجر) و خانم/آقای ……………….. (به عنوان مستاجر) در خصوص یک باب ملک مسکونی/تجاری واقع در شیراز، …………………………………………………… منعقد گردیده بود، طرفین در کمال صحت عقل و با رضایت کامل، در تاریخ …./…./۱۴۰۵ توافق نمودند که قرارداد مذکور از این تاریخ فسخ (اقاله) گردد و ادامه مدت اجاره کانلمیکن تلقی شود.
شرایط تسویهحساب و تحویل ملک:
۱. مستاجر اقرار مینماید کل مبلغ ودیعه (قرضالحسنه) خود به میزان ………………………… ریال را طی چک رمزدار/حواله بانکی به شماره پیگیری ……………….. از موجر به طور کامل دریافت نموده است.
۲. موجر اقرار مینماید کلید و عین مستاجره را به همراه تمامی متعلقات، به صورت سالم و طبق شرایط اولیه تحویل گرفته و کلیه اجارهبهای معوقه، شارژ ساختمان و قبوض مصرفی تا تاریخ تخلیه به طور کامل تسویه شده است؛ همچنین لاشه چک ضمانت تخلیه به شماره ……………….. به مستاجر مسترد گردید.
۳. با امضای این اقرارنامه، طرفین کلیه خیارات و ادعاهای احتمالی آتی نسبت به یکدیگر را ساقط نموده و هیچگونه طلب یا ادعای حقوقی و کیفری در خصوص قرارداد فوق نخواهند داشت.امضا و اثر انگشت موجر: ……………….. امضا و اثر انگشت مستاجر: ………………..
امضای شاهد اول: ……………….. امضای شاهد دوم (مهر و امضای مشاور املاک): ………………..
شرایط فسخ قرارداد اجاره مغازه و سرقفلی
فسخ قرارداد اجاره در املاک تجاری (مغازه، فروشگاه و واحدهای صنفی) پیچیدگیهای بسیار بیشتری نسبت به املاک مسکونی دارد. برای بررسی دقیق شرایط فسخ، ابتدا باید مشخص شود که قرارداد اجاره مغازه تابع کدام قانون است و آیا مستاجر مالکِ سرقفلی ملک است یا خیر:
- ۱. قراردادهای مشمول قانون روابط موجر و مستاجر سال ۱۳۷۶ (اکثر مغازههای امروزی): اگر قرارداد اجاره مغازه از مهرماه ۱۳۷۶ به بعد تنظیم شده باشد و پولی بابت سرقفلی پرداخت نشده باشد (صرفاً رهن و اجاره عادی باشد)، شرایط فسخ آن دقیقاً مشابه املاک مسکونی است. یعنی با پایان مدت اجاره یا در صورت عدم پرداخت اجارهبها و تخلف از شروط قرارداد، مالک میتواند درخواست فسخ و تخلیه بدهد.
- ۲. قراردادهای مشمول قانون سال ۱۳۵۶ (دارای حق کسب و پیشه و تجارت): در مغازههای قدیمی که قرارداد اولیه آنها پیش از سال ۱۳۷۶ بسته شده است، حتی با پایان مدت اجاره نیز مالک نمیتواند مستاجر را بیرون کند! در این املاک، مالک تنها در موارد بسیار خاصِ ذکر شده در ماده ۱۴ قانون موجر و مستاجر ۱۳۵۶ حق فسخ و تخلیه دارد؛ از جمله:
- انتقال مغازه به غیر، بدون داشتن حق انتقال در قرارداد.
- تغییر شغل مستاجر بدون رضایت مالک (مگر اینکه شغل جدید از نظر عرفی مشابه شغل قبلی باشد).
- عدم پرداخت اجارهبها در مهلت قانونی پس از ابلاغ اخطاریه رسمی یا اظهارنامه.
- تعدی و تفریط مستاجر در مغازه.
- نیاز شخصی مالک برای کسبوکار خود یا تجدید بنای ملک (که در این دو حالت، مالک موظف است ابتدا کل مبلغ کارشناسیِ «حق کسب و پیشه» را به مستاجر بپردازد تا بتواند حکم تخلیه بگیرد).

کمیسیون فسخ قرارداد اجاره
یکی از سوالات پرتکرار مالکان و مستاجران هنگام برهم زدن قرارداد این است که آیا بابت فسخ اجارهنامه هم باید به مشاور املاک کمیسیون پرداخت کنیم؟ طبق ضوابط اتحادیه مشاوران املاک و ماده ۳ قانون راجع به دلالان، به محض اینکه قرارداد اجاره به درستی تنظیم و توسط طرفین امضا شود، ماموریت مشاور املاک تکمیل شده و او مستحق دریافت حقالزحمه قانونی خود است. برای اطلاع از ارقام دقیق، میتوانید از صفحه محاسبه کمیسیون املاک کمک بگیرید.
اما قوانین مربوط به کمیسیون فسخ قرارداد اجاره به دو بخش تقسیم میشود:
- تکلیف کمیسیون پرداختشده در زمان عقد قرارداد: اگر قرارداد اجاره پس از چند روز یا چند ماه به دلیل توافق طرفین (اقاله) یا تخلف یکی از آنها فسخ شود، مشاور املاک هیچ وظیفهای برای بازگرداندن کمیسیون اولیه ندارد؛ زیرا قرارداد در زمان انعقاد کاملاً صحیح بوده است (مگر اینکه قرارداد از روز اول به دلیل اشتباه مستقیم مشاور املاک باطل بوده باشد).
- هزینه تنظیم صورتجلسه فسخ و پشتنویسی در بنگاه: اگر طرفین برای نوشتن اقرارنامه فسخ، ابطال کد رهگیری در سامانه و تسویهحساب نهایی به دفتر املاک مراجعه کنند، مشاور املاک حق دریافت کمیسیون کاملِ مجدد را ندارد، اما طبق نرخنامه اتحادیه املاک شیراز، مبلغ مشخصی (به عنوان حقالزحمه تنظیم صورتجلسه فسخ و ابطال کد رهگیری) دریافت میشود که پرداخت آن بر عهده طرفی است که درخواست فسخ را مطرح کرده است (یا در صورت توافقی بودن، بالمناصفه میان موجر و مستاجر تقسیم میشود).
مراحل فسخ قرارداد اجاره توسط هر کدام از طرفین به صورت ساده
برای اینکه درگیر سردرگمی در راهروهای شوراهای حل اختلاف و دادگاهها نشوید، کل فرآیند فسخ قرارداد اجاره را از صفر تا صد، به صورت گامبهگام و به زبان ساده برای هر دو حالت (توافقی و غیرتوافقی) خلاصه کردهایم:
الف) مراحل فسخ توافقی (کوتاهترین و کمهزینهترین مسیر)
- اعلام محترمانه و رعایت مهلت عرفی: طرفی که قصد فسخ دارد (مستاجر یا مالک)، موضوع را حداقل ۳۰ الی ۶۰ روز زودتر به طرف مقابل اطلاع میدهد تا فرصت کافی برای پیدا کردن مستاجر جدید یا خانه جدید وجود داشته باشد.
- توافق بر سر خسارت (وجه التزام): اگر در اجارهنامه جریمهای برای فسخ زودهنگام تعیین شده (مثلاً یک ماه اجاره)، طبق همان توافق عمل میشود و در غیر این صورت، طرفین با مذاکره به مبلغ توافقی میرسند.
- بازدید نهایی و تسویه قبوض: مالک در روز تخلیه، طبق چکلیست تحویل گرفتن خانه از مستاجر سلامت فیزیکی واحد را بررسی کرده و مستاجر تسویهحساب شارژ ساختمان و قبوض آب، برق و گاز را ارائه میدهد.
- مراجعه به مشاور املاک و پشتنویسی: طرفین در بنگاه املاک حاضر میشوند؛ موجر مبلغ ودیعه (رهن) را به حساب مستاجر واریز میکند، مستاجر کلید را تحویل میدهد و هر دو طرف متن اقرارنامه فسخ را در پشت هر دو نسخه اجارهنامه امضا میکنند تا کد رهگیری قبلی در سامانه ابطال شود.
ب) مراحل فسخ یکطرفه و قانونی (در صورت عدم توافق طرف مقابل)
- جمعآوری مستندات قانونی (تامین دلیل): اگر مستاجر هستید و به دلیل عیب ملک قصد فسخ دارید، ابتدا از طریق دفاتر خدمات قضایی درخواست «تامین دلیل» بدهید تا کارشناس رسمی دادگستری وضعیت خرابی ملک را صورتجلسه کند. اگر مالک هستید و مستاجر اجاره نپرداخته یا تغییر کاربری داده، مستندات خود را آماده کنید.
- ارسال اظهارنامه رسمی قضایی: از طریق سامانه ثنا (دفتر خدمات الکترونیک قضایی)، یک اظهارنامه رسمی برای طرف مقابل ارسال کنید، علت قانونی فسخ را بنویسید و به او مهلت مشخصی (معمولاً ۱۰ روز) برای رفع مشکل یا تخلیه و تسویهحساب بدهید.
- ثبت دادخواست تایید فسخ در شورای حل اختلاف یا دادگاه: در صورت بیتوجهی طرف مقابل به اظهارنامه، باید به دفتر خدمات قضایی مراجعه کنید. موجر باید دادخواست «تایید فسخ و صدور حکم تخلیه خانه» ثبت کند و مستاجر باید دادخواست «تایید فسخ قرارداد اجاره و مطالبه وجه ودیعه» را به ثبت برساند.
- اجرای حکم و تحویل کلید یا ودیعه: پس از صدور رای قطعی، موجر با واریز مبلغ رهن به صندوق دادگستری، ملک خود را تحویل میگیرد؛ یا مستاجر با تحویل کلید به دایره اجرای احکام، اموال موجر را توقیف کرده و اصل پول رهن به همراه جریمه دیرکرد تخلیه خانه و خسارت تاخیر تادیه را دریافت میکند.
نقش مشاور املاک در جلوگیری از اختلافات
ریشه ۹۹ درصد پروندههای فسخ قرارداد اجاره، در قراردادهای ناقص و دستنوشته است.
مشاوران حرفهای املاک روما با تنظیم قراردادهای دقیق و قانونی، تمام احتمالات (از جمله شرایط فسخ، جریمهها، نحوه بازپرداخت رهن و…) را پیشبینی میکنند.
اگر قصد خرید ملک برای سرمایهگذاری را دارید، یا میخواهید خانه خود را اجاره دهید و به دنبال پیشگیری از اشتباهات رایج در اجاره دادن ملک هستید، تنظیم قرارداد زیر نظر کارشناسان حقوقی ما، شما را از راهروهای دادگاه بینیاز میکند.

۵ سوال متداول درباره فسخ قرارداد اجاره (FAQ)
۱. آیا مستاجر میتواند به دلیل سروصدای همسایه یا ناامن بودن محله قرارداد را فسخ کند؟
خیر. مزاحمت همسایه یا مسائل محلی ربطی به موجر ندارد و از موارد قانونی فسخ نیست. مستاجر باید علیه همسایه مزاحم شکایت کند.
۲. اگر موجر پول رهن را پس ندهد، مستاجر چه کند؟
مستاجر باید در تاریخ پایان قرارداد، ملک را تخلیه کرده و "تامین دلیل" کند (کلید را به شورا تحویل دهد). سپس دادخواست "مطالبه وجه ودیعه" به همراه خسارت تاخیر تادیه بدهد. به ازای هر روز تاخیر، موجر جریمه خواهد شد.
۳. آیا فروش ملک توسط مالک، باعث فسخ قرارداد اجاره میشود؟
خیر. قرارداد اجاره با فروش ملک باطل نمیشود. مالک جدید (خریدار) قائممقام مالک قبلی میشود و باید تا پایان مدت قرارداد با مستاجر مدارا کند، مگر اینکه در قرارداد اولیه شرط شده باشد که "در صورت فروش، قرارداد فسخ میشود". (نکته مهم برای کسانی که قصد خرید آپارتمان در شیراز را دارند که مستاجر دارد).
۴. در صورت فوت موجر یا مستاجر، قرارداد فسخ میشود؟
خیر. قرارداد اجاره با فوت طرفین باطل نمیشود و تا پایان مدت به ورثه منتقل میشود. مگر اینکه شرط مباشرت (استفاده شخصی مستاجر) شده باشد.
۵. حکم کرونا برای تمدید اجاره هنوز معتبر است؟
مصوبات ستاد کرونا در مورد تمدید خودکار و سقف افزایش اجاره، در حال حاضر (سال ۱۴۰۴) لغو شده و شرایط به حالت عادی بازگشته است. بنابراین مالک میتواند پس از پایان مدت، حکم تخلیه بگیرد.
نتیجهگیری: قرارداد خوب، ضامن آرامش است
فسخ قرارداد اجاره آخرین راه حل است، نه اولین گزینه. چه مالک باشید و چه مستاجر، آگاهی از حقوق قانونیتان به شما قدرت میدهد تا در مذاکرات برنده باشید. به یاد داشته باشید که قانون حامی کسی است که مدارک مستند (قرارداد رسمی، اظهارنامه، رسید پرداخت) داشته باشد.
پیشنهاد ما این است: قبل از اینکه کار به دعوا و شورای حل اختلاف بکشد، با یک مشاور املاک دلسوز و متخصص مشورت کنید تا شاید با وساطت و کدخدا منشی، مشکل حل شود.
به دنبال اجارهنامهای بیدردسر هستید؟
تیم حقوقی املاک روما آماده است تا با تنظیم قراردادهای اصولی و ارائه مشاوره تخصصی، امنیت سرمایه و آرامش روان شما را تضمین کند. برای خرید، فروش یا اجاره ملک در شیراز، همین حالا با ما تماس بگیرید.
📞 تلفن مشاوره: 09177071219 – 07136231219
📍 آدرس: شیراز – ابتدای بلوار کسایی از سمت خلبانان املاک روما











